Tinh thần thời đại trong cuốn sách 300 năm cùng ngắm tuổi.

Diễn viên mà cứ cảm xúc thì hay làm thay đổi vở diễn

Trần Đình Sử đã giới thiệu đại quát nội dung cuốn  Từ mỹ học tới các loại hình nghệ thuật. Đó là lý tưởng để ta vươn tới. Trong "những ý nghĩa kỳ quặc của tôi về hội họa", Diderot coi hiểu thiên nhiên là điều quan trọng, nghệ thuật mô phỏng tự nhiên là mô phỏng các quy tắc chứ không đơn giản là mô phỏng sự vật.

Trần Đình Sử đánh giá, chỉ cần qua cuốn sách có thể thấy các vấn đề về văn chương nghệ thuật mà Diderot đưa ra có phổ rất rộng, ông bàn từ chuyện phê bình văn chương, tới hội họa, kịch nghệ, tiểu thuyết.

Kỷ niệm 300 năm ngày sinh của Diderot, nhà xuất bản kiến thức cho ra mắt cuốn sách  Từ mỹ học đến các loại hình nghệ thuật. Còn trong tiểu luận  tán thưởng Richardson  , ông coi Richardson là nhà tiểu thuyết nức danh đương thời. Phê bình không phải là chính trị mà phải đồng hành cùng nhà sáng tạo.

Do đó thiên nhiên là chống mọi thứ giả tạo, chống công thức, xơ cứng. Ông coi biểu diễn là sáng tạo ra những ký hiệu, thông qua hệ thống ký hiệu đó mang lại tín hiệu, thông tin, xúc cảm cho khán giả. Theo ông chỉ những người sáng tác tồi mới thích khen, người sáng tác thực thụ luôn phê bình mình một cách nghiệt ngã, để nâng cao chất lượng tác phẩm của họ.

Ông cũng mở mang khái niệm tự nhiên trong tầng lớp. Còn người lý tính thì xây dựng nhân vật hình mẫu trong tâm tưởng mình, và trong hàng trăm buổi diễn thì trình bày một nhân vật đó giống hệt nhau.

Ông là nhà lý tính chủ nghĩa, ông không tin cảm xúc hay biến đổi.

Cuốn sách có bảy công trình gồm luận văn, tùy bút và những cuộc trò truyện mà Diderot bàn về mỹ học và phê bình nghệ thuật:  Luận về cái đẹp  ;  Về những tác gia và các nhà phê bình  ;  Những tùy bút về hội họa   (bao gồm những tiểu luận nhỏ: N  hững ý nghĩ kỳ quặc của tôi về hội họa  ,  Những ý nghĩ vặt vãnh của tôi về màu sắc  ,  quờ quạng những gì tôi đã hiểu trong đời tôi về sáng tối  ,  Điều mọi người biết về diễn tả và góc cạnh mọi người không biết  ,  Đoạn về bố cục ở đấy tôi hy vọng là tôi sẽ nói đến nó  ,  Vài lời của tôi về kiến trúc  ,  Một hệ luận nhỏ từ những vấn đề trê  n);  Châm biến I  ;   Tán dương Richardson  ;  nói chuyện với Dorval về Đứa con hoang  ;  quan điểm ngược đời về diễn viên.

Cách giải quyết của ông có rất nhiều điểm sâu sắc. Ông luận bàn với Dorval về nghệ thuật xây dựng nhân vật, xây dựng các lớp, bố cục. Bìa cuốn "Từ  mỹ học đến các loại hình nghệ thuật". Một buổi tọa đàm về phong cách phê bình của Diderot vừa diễn ra hôm 7/9 tại trọng điểm Văn hóa Pháp với sự tham gia của GS.

GS Phùng Văn Tửu và GS Trần Đình Sử (phải) tại buổi tọa đàm. Còn "Điều mọi người biết chưa thật là tôi đã biết" nghiên cứu về những tả của con người, ông cho rằng phải hiểu thì mới biết về hội họa.

Ông coi những người hay mẫn cảm, hay khóc lóc thì hay đổi thay. Tư tưởng này là niềm tin của các nhà khai sáng. Với ông phê bình rất là khó, giữa người phê bình và tác giả lại càng khác nhau. Đây là một tiểu luận dài, cho rằng diễn viên lên sàn diễn phải là một người tỉnh ngủ, lý  trí, không được nhập thân. Là người nghiên cứu, dịch và tập kết cuốn sách, GS. Ông đối thoại với chính vở kịch của mình.

Diderot coi trọng bố cục trong hội họa, ông phân tách những bố cục hỏng, bố cục thành công, đặc biệt là những bố cục trong hội họa qua các bức tranh, qua các bức tượng.

Phần hích nhất trong cuốn sách chính là  chuyện trò với Dorval về đứa con hoang. Trong cuốn sách này, GS Phùng Văn Tửu có bài giới thiệu hết sức công phu về thân thế, sự nghiệp, trước tác của Diderot

Một câu thơ có đẹp hay không phải đặt trong một bài thơ, một con người có đẹp hay không phải đặt trong môi trường, cái đẹp có đẹp hay không phải có sự tổng thể. Trong bài  Những ý nghĩ vụn văt của tôi về màu sắc  , nói là vặt vãnh nhưng lại là một thiên nghiên cứu về màu sắc. Hiện tại có thể coi đó là một tiểu thuyết, còn ở thế kỷ 18 thì đó là phản tiểu thuyết. Sau khi bàn tất tật vấn đề trên của hội họa, Diderot nói trong nghệ thuật, cái thật, cái tốt và cái đẹp mật thiết với nhau, không tách rời nhau.

Diderot cũng bàn về kiến trúc, ông nói kiến trúc phải gắn liền với hội họa, điêu khắc. Phần cuối của cuốn sách là tiểu luận  quan điểm ngược đời về diễn viên. Phùng Văn Tửu và GS. GS Phùng Văn Tửu là người theo đuổi nghiên cứu các công trình, tác phẩm của Diderot từ lâu, ông đã dịch nhiều công trình, tiểu luận của Diderot và chọn lựa những bài viết phê bình hay tụ hợp thành cuốn sách  Từ mỹ học đến các loại hình nghệ thuật.

Hiền Đỗ. Có mặt tại buổi tọa đàm hôm 7/9, GS. Trong chương  Về tác giả và các nhà phê bình  , Diderot dường như là người trước hết thổi bùng lên mối bất hòa giữa tác giả và nhà phê bình.

Dựa vào cái chân, thiện, tốt để đánh giá tác phẩm, tuy nhiên tiêu chuẩn chân thiện mỹ không giống nhau. Sự quan sát của ông cho thấy mọi thứ xung quanh tưởng chừng đơn giản nhưng rất phức tạp.

Dù thế nào thì cũng phải đi tới chân thiện mĩ. Trong chương  Châm biếm  , Diderot  nói về thơ, nhưng đây là thơ trong kịch, chứ rất ít bàn về thơ trữ tình. Denis Diderot (1713 - 1784) là kiến trúc sư của công trình  Bách khoa thư  ­ (Encyclopédie) đồ sộ, nhà văn có nhiều đóng góp độc đáo, nhà triết học duy vật, sôi nổi "lòng yêu chân lý và chính nghĩa", nhà phê bình nghệ thuật sắc sảo.

Chương ba là  Những bài tùy bút về hội họa  , gồm có bảy bài viết nhỏ sâu sắc. Phùng Văn Tửu cho rằng những điều mà Diderot đưa ra trong cuốn sách đã được 300 năm trước, nên nó mang ý thức thời đại ấy, có thể đến ngày nay có nhiều điểm chúng ta đã vượt qua, hoặc không ăn nhập với thời đại chúng ta, song có nhiều điểm vẫn còn giá trị cho tới hiện tại.

Diderot đề cao màu sắc thiên nhiên phê duyệt phân tích màu da trên khuôn mặt con người: da màu thiếu nữ, da màu người già ốm đau.

Một nhà kiến trúc mà không hiểu hội họa thì chẳng thể làm được, ông bàn về không gian, cái lớn, cái nhỏ, sự hài hòa, sắp xếp. Theo Diderot phải 55 tuổi trở lên mới làm được công việc phê bình, lúc đó mới hiểu đời, hiểu nghề, hiểu nghệ thuật để làm nghề phê bình. Diderot đã tự hình dong ra cuộc nói chuyện của ông với nhân vật Dorval trong vở  Đứa con hoang  mà ông sáng tác ra.

Thời đó người ta chưa đánh giá cao tiểu thuyết và Diderot là người trước hết tụng ca hết lời tiểu thuyết. Trong  Luận về cái đẹp  , Diderot bàn về những phạm  trù lõi cốt của mỹ học. Bên cạnh đó còn có các bài tiểu luận nhỏ như: "tuốt luốt những gì tôi hiểu trong đời tôi về sáng tối" thể hiện Diderot là một người quan sát có tính khoa học, ông cho rằng đừng nghĩ bóng tối là không có màu sắc.

Trần Đình Sử. Với ông, cái đẹp là ắt những gì gợi nên trong tôi những ý niệm tương quan, đó là sự hài hòa, thứ tự giữa màu sắc, hình trạng, âm thanh. Để minh chứng cho điều này, GS. Muốn phê bình một tác phẩm phải dựng lên một hình mẫu, lý tưởng riêng của mình, đem cái của mình để hiểu được lý tưởng của tác giả.